نوشته های یاسر نوروزی

 گفت و گو با آنالی اکبری

درباره کتاب «کار من جادو کردن است»

 

در کتاب اول شما نوشته‌‌هایی خواندم که خبر از یک جهان ویژه می‌داد. نوشته‌هایی که گاهی داستان بود، گاهی خرده‌داستان بود و گاهی هم صرفا بیان یک حالت درونی. اما برای من مهم این جهان ویژه است. یک نوع خلاقیت که نویسنده به نظرم از آن بهرمند است. دوست دارید از تعریف این جهان شروع کنیم؟

 

من از وقتی که جدی نوشتن را شروع کردم، اینجور نوشتم. راستش برای من مرز بین خیال و واقعیت خیلی کمرنگ است. آنقدر کمرنگ که گاهی نمی‌توانم درست تشخیص بدهم چیزی که الان اتفاق افتاد، واقعی بود یا خیالی. این جهانی هست که هر روز در آن زندگی می‌کنم. چه در واقعیت، چه در دنیای داستان‌هایم.

 

اما به نظرم همچنان به واقعیت پایبند هستید. منتها یک نوع واقعیتی که با اتفاقات نامتعارف همراه می‌شود؛ یا با شگفتی‌های غیر قابل پیش‌بینی.

 

بله. اتفاقات این داستان‌ها طوری هستند که می‌شود در دنیای واقعی هم به وقوع بپیوندد، ولی نه در دنیای روزمرگی‌ها. البته خودم شخصاً خیلی طرفدار «واقعیت» نیستم. وقتی بحث واقعیت وسط می‌آید، آدم‌ها معمولاً خودشان را درگیر «تلخی» و ماجراهای حزن‌آلود می‌کنند.

 

خب به نظر شما ساخته شدن این جهان شخصی، به خاطر فرار از این تلخی‌ها نبوده؟

 

شاید. همیشه سعی کردم از غم و اندوه فاصله بگیرم، نه که خودم هیچ وقت دچارش نشده باشم، بلکه تلاشم برای این بوده که بتوانم آن را کمرنگ کنم. سیاه‌نمایی و تکرار هزارباره‌ی اینکه «وای چه زندگی سختی، وای چه روزهای سیاهی، وای چه مردمان نامرد و نامهربانی» و این‌‌‌ها را دوست ندارم.

 

البته اين نگاه از قصه‌ها مشخص است. در اکثرشان یک نوع فضای سرخوشانه وجود دارد. که البته گاهی هم به سمت یأس هم می رود. همانطور که گفتید قطعاً دچار اندوه هم می‌شوید. مثلا شخصیت قصه می‌گذارد و می‌رود. یا ترجیح می‌دهد تنها بماند. راستش برای خودم خواندن داستان‌های شما لذت‌بخش بود، به خاطر اینکه تکرار تجربه‌های زیستی دیگران نیست. یک جهان تازه‌زیست است. یک جایی که نویسنده سعی می‌کند خودش آن را بسازد. مکن است موفق شود یا نشود اما این مهم نیست. مهم این است که دارد تلاش می‌کند یک مکان نو بسازد. من به این می‌گویم خلاقیت.

 

ممنون. فکر می کنم این رفتن‌ها و این تنها ماندن‌ها هم شکل‌های مختلفی دارد. به هر حال دنیا مثل چهارراه، محل گذشت است. کسی برای همیشه در یک چهارراه نمی‌ماند. تفاوتش را می‌شود در نگاه آدم‌ها دید. عده‌ای این رفتن‌ها را با اشک و آه و نفرین همراه می‌کنند و عده‌ای هم سعی می‌کنند با ماجرا کنار بیایند؛ سوت می‌زنند و به زندگی‌شان ادامه می‌دهند.

 

 شاید به خاطر این است که کوتاه می‌نویسید. چون اگر بلند می‌نوشتید، ممکن بود فضای تنها ماندن آدم‌های داستان‌تان طولانی شود و اگر اينطور مي‌شد ناچار به بازگشت به تلخي‌ها و مرور رنج‌هاي عالم واقعيت بوديد. شاید برای این است که مُقَطّع می‌نویسید. سوت می‌زنی، عبور می‌کنی و می‌روی به ساختن یک فضای دیگر؛ نوشتن یک داستان دیگر. تا به حال فکر کرده‌اید چرا انقدر کوتاه می‌نویسید؟ مقصودم ارزش‌يابي اثر شما نيست يا بيان يك نكته‌ي منفی یا مثبت. مقصودم صرفا تمرکز روی دلایل کوتاه‌نویسی شماست.

 

 خب بیشتر داستان‌های این مجموعه قبلاً در ستون فقرات «هفت صبح» چاپ شده بود. برای روزنامه می‌نوشتم و نمی‌توانستم ماجرا را زیاد طولانی کنم. اما جدا از این کلاً اهل طولانی‌نویسی نیستم. همان‌طور که در دنیای واقعی هم نه خودم اهل یک سره حرف زدنم و نه حوصله‌ي گوش کردن مکالمات طولانی را دارم. ترجیح می‌دهم هر ماجرایی زود تمام شود و بروم سراغ ماجرایی جدید. یک جور زندگی کولی وار. دائماً در حرکت. اهل یک‌جانشینی نیستم.

 

پس هرگز رمان نخواهید نوشت احتمالاً؟

 

چرا اتقاقا. اولین رمانم را تازه تمام کرده‌ام. ولی خودم احساس می‌کنم در رمانم اتفاقات سریع به وقوع می‌پیوندند. تند تند! باید فکری به حالش کنم.

 

خواندنش قطعاً برایم جالب خواهد بود. چون می‌خواهم بدانم نویسنده چطور می‌خواهد این جهان فانتزی را گسترش بدهد. روایتِ بلندتر قطعاً بسیار دشوارتر خواهد بود اما مطمئنم اگر از پس آن بربیایید، مخاطبان هم از آن استقبال خواهند کرد. مثل همین قصه‌هایی که می‌نوشتید. مثل همین کتاب. به نظر خود شما چه چیزی در این قصه‌ها هست که مخاطبان دوست دارند؟

 

بیشتر خواننده‌های من، آن‌هایی که مرا از نزدیک نمی‌شناسند، همین بی‌غصه بودن نوشته‌هایم را دوست دارند. خیلی‌ها هم به من گفتند که من چیزی را می‌نویسم که همه خیلی وقت‌ها به آن فکر می‌کنند. به هر حال شنیدن این نظرات خیلی لذت‌بخش است.

 

می‌دانم. اما گاهی فکر می‌کنم استقبال مخاطب‌ها برای خلاقیت یک شمشیر دولبه است. خلاقیت نمی‌تواند خودش را محدود کند و در عین حال نیاز به پشتیبانی هم دارد. فکر می‌کنم این جمله برای روسو باشد که می‌گوید: «فکر نو به شدت زخم‌پذیر است. با کوچک‌ترین بی‌اعتنایی می‌خشکد و پژمرده می‌شود». برای همین خلاقیت احتیاج به دلگرمی از جانب دیگران دارد اما در عین حال اگر بخواهد محدود شود هم دیگر اسمش خلاقیت نیست. دست و پای آدم را می‌بندد تا آن‌طوری بنویسد که دیگران دوست دارند. یعنی نويسنده به جای اینکه نویسنده باقی بماند، تبدیل می‌شود به یکی از طرفداران خودش!

 

کاملاً درست است. بعضی داستان‌هایی که خودم خیلی دوست دارم برای بقیه زیاد جالب نیست. برعکس گاهی که چیزی می‌نویسم که خودم براش دهن‌کجی می‌کنم و یک‌جورهایی لوس به نظرم می‌آيد، پرطرفدار می‌شود. چیزی که در این سال‌ها فهمیده‌ام این است که بیشتر مردم، مطالب احساسی همراه با کمی غم و دلتنگی را به نوشته‌های صد در صد فانتزی ترجیح می‌دهند. دروغ است اگر بگویم همیشه جوری می‌نویسم که خودم راضی باشم. خیلی وقت‌ها هم چیزی می‌نویسم که خواننده‌هایم را راضی نگه دارم.

 

از صداقت شما ممنونم. این دقیقاً همان چیزی است که اگر استعداد نویسندگی داشته باشی به آن فکر می‌کنی. یعنی یک جایی می‌مانی که من دارم برای خودم می‌نویسم یا برای دیگران؟ بعد سعی می‌کنی تعادل را حفظ کنی یا اینکه به هر حال یک راه میانه را پیدا کنی. برای همین همیشه گفته‌ام نویسندگی مثل راه رفتن روی طناب است. که گاهی حتا چوب هم از دست آدم می‌افتد و نمی‌داند که دیگر چطور باید تعادلش را روی طنابی که تلو تلو می‌خورد حفظ کند. برای همین به خصوص حرکت در فضای صد در صد فانتزی بسیار کار دشواری است. «آلیس در سرزمین عجایب» همانقدر که ممکن است مخاطب پیدا کند، به همان میزان هم ممکن است از جانب خواننده‌ها پس زده شود.

 

یادم هست چند سال پیش که به صورت جدی وبلاگ‌نویسی می‌کردم، در بعضی وبلاگ‌های بی‌خواننده نوشته‌هایی شبیه به این می‌دیدم «که برای من مهم نیست که کسی نوشته‌هام رو نمی‌خونه. من برای دل خودم می‌نویسم» خب این دروغ بزرگی است. در واقع از آن دسته دلداری‌هایی است که آدم‌ها به خودشان می‌دهند تا احساس بهتری داشته باشند. کسی که در فضای عمومی وبلاگ می‌نویسد و نوشته‌هایش را در این فضا منتشر می‌کند، چطور می‌تواند ادعا داشته باشد که برای دل خودش می‌نویسد؟ «برای دل خود نوشتن» فقط در دفتر خاطرات می‌تواند تحقق پیدا کند. برای من از همان موقع مهم بود که نوشته‌هایم خواننده داشته باشد. جدا از این برایم مهم بود که در کامنت‌دونی وبلاگم بیشتر کامنت‌های مثبت باشد تا نظرات منفی و جملاتي از اين قبيل كه «وبلاگ خوبی داری. به مال من هم سر بزن». به نظرم این برای هر نویسنده‌ای مهم است که خوانده شود و دوست داشته شود. که اگر غیر از این باشد، چرا بنویسد؟

 

موافقم کاملا. این معضل البته عوامل زیاد دارد که یکی از آن‌ها بدنه‌ي نحیف ادبیات و سیستم نشر در کشور است. نویسنده وقتی می‌بیند مخاطب ندارد، ناخودآگاه اسیر یک نوعی از تقدیرگرایی می‌شود و می‌رود به سمت دلداری دادن به خودش و فرار از واقعیت. عده‌ي اندکی که باهوش هستند فوراً تصمیم می‌گیرند نوع نوشتن‌شان را عوض کنند، عده‌ای به همان روش قبلی شروع می‌کنند به توجیه کردن و غر زدن و عده‌ای هم دست به دامن جمله‌هایی از این قبیل می‌شوند که «مخاطب نمی‌فهمه» یا «من برای آیندگان می‌نویسم» یا «کسی منو درک نمی‌کنه». به نظر شما علت اینکه اکثر متن‌های داستانی و غیرداستانی مخاطب ندارند، چیست؟ آیا مشکل از نویسنده‌هاست یا مشکل از مخاطب‌ها؟ یا هر دو؟

 

نه، مشکل همیشه از نویسنده نیست. بعضی آدم‌ها جداً در زمان و جغرافیای مناسبی به دنیا نمی‌آیند. شاید نوشته‌های خیلی از این «درک‌نشده‌ها» در گوشه‌ی دیگری از زمین پرطرفدار باشد. به نظرم در ایران نویسنده‌های کمی هستند که موفق شده‌اند دل و ذهن مردم را به دست بیاورند و خوانده شوند. نویسنده‌ای مثل زویا پیرزاد را گروه‌های مختلفی از مردم دوست دارند. نوشته‌های پیرزاد نه به دسته‌ی عامه‌پسندها تعلق دارد و نه به دسته‌ي سوپر روشنفکرها. ولی کتاب‌هایش همه جور مخاطبی دارد. از دوست‌داران سوز و گدازهای عاشقانه بگیر تا تحصیلکرده‌ها. به نظرم این یعنی موفقیت.

  

در نوع نگاه شما و نوشتن شما چقدر این قابلیت وجود دارد؟ درست است که ادبیات فانتزی یا رئالیسمی که پهلو به ادبیات شگفت بزند، در جهان طرفداران خودش را پیدا کرده اما رئالیسم همچنان پرقدرت‌ترین سبک ادبی است و در همه جا پیشتاز. اینکه بتوانی اقشار مختلف را به خواندن آثارت جذب کنی، رؤیای تمام نویسندگان است. اما راهی که شما انتخاب کرده‌ای خطرناک تر است. البته بعضی نوشته‌های‌تان در این کتاب کاملا رئال است و من نمی‌دانم در ادامه شما به کدام سمت بیشتر بروی. اما فعلا درباره‌ي جهان داستانی شما در این کتاب حرف می‌زنم. این نگاه فانتزی چقدر قابلیت جذابیت برای تمام اقشار و سلیقه‌ها دارد؟

 

راستش خودم هم نمی‌دانم که بعدها بیشتر در چه سبکی خواهم نوشت. رمانی که نوشته‌ام، یک فانتزی به تمام معناست. اما احتمالش هست که بعدها رئال بنویسم. بیشتر تلاش من در داستان‌هایم، برای این است که خواننده‌هایم را تشویق کنم از کلیشه‌ها فاصله بگیرند و برای چند دقیقه‌ای در فضایی پرواز کنند که در آن قانون و چارچوبی نیست. بعید می‌دانم این نگاه برای تمام اقشار جالب باشد، اما به هر حال تلاشم را می‌کنم. من نویسنده‌ي کم‌تجربه‌ای هستم و فعلاً باید تمرین کنم. به هر حال هیچ‌وقت نمی‌شود همه‌ي آدم‌ها را راضی نگه داشت.

  

از چه سالی نوشتن را شروع کردید؟

 

از بچگی می‌نوشتم. البته مثل خیلی‌های دیگر اول با شعر شروع کردم ولی کم کم احساس کردم روحیاتم چندان شبیه شاعرها نیست. اما جدی نوشتن را از سال 87 شروع کردم و از همان موقع بود که جذب مطبوعات شدم.

 

خودتان داستان‌نویسی را شروع کردید؟ یا با شرکت در کارگاه‌های داستان‌نویسی؟

 

خودم شروع کردم. راستش هیچ نمی‌دانم چطور می‌شود در کارگاه، داستان‌نویسی یاد گرفت؟ آدم یا می‌تواند بنویسد یا نمی‌تواند.

 

ببینید. دو نوع نگاه نسبت به نوشتن وجود دارد. نگاهی که داستان‌نویسی را یک نوع مهارت می‌داند که باید یاد گرفت و نگاهی که آن را وحشی و بی‌قید و بند تعریف می‌کند. طرفداران نگاه اول بیشتر دنبال یک داستان ساختارمند هستند که بدون عیب و ایرادهای عرفی داستان‌نویسی باشد. اما طرفداران نگاه دوم بیشتر دنبال جنبه‌های خلاقه‌ی داستان می‌گردند. دنبال خلاقیت و کشف آنات مختلف زندگی و دست یافتن به وجوه ناشناخته‌ای که تا به حال کشف نشده. راستش کتاب شما برای من جزو گروه دوم است و خودم هم از این نوع آثار بیشتر لذت می‌برم. در بعضی قصه‌های شما ایراد وجود دارد. در این شکی نیست. بیشتر ایرادهای کتاب شما را هم مربوط به بخش کشمکش‌های داستانی و تعاملات شخصیت‌ها می‌دانم اما نگاه تازه شما واقعا بعضی جاها آدم را به وجد می‌آورد. رفتارهایی ناگهان از راوی سر می‌زند یا جملاتی می‌گوید که غیرمترقبه و در عین حال قابل تأمل است. سعی می‌کنید اتفاقات را طوری پیش ببرید که مطابق با جهان تازه‌ي خودتان باشد، نه مطابق با رفتاری که از واقعیت انتظار داریم. این برای من ارزشمندتر و جذاب‌تر از خواندن یک داستان سالم بی‌عیب و نقص است. تفاوت این دو مثل نگاه کردن به حرکات یک ببر تربیت شده است با پرسه‌ها، شتاب‌ها و زندگی بی‌قید یک ببر رام‌ناپذیر. تفاوت زندگی بکر است با یک زندگیِ درست شده. تفاوت این دو نگاه برای من تفاوت یک گل گلخانه‌ای است با یک گل صحرایی خودرو. ممکن است اولی به نظر زیباتر و بی‌نقص‌تر برسد ولی تفاوت اینجاست که زیبایی را چطور ببنیم و به چه چیز بگوییم زیبا. می‌خواهم بگویم آن مصنوعیت در نوشته‌ي شما نیست و من از این لذت می برم.

 

ببر رام‌ناپذیر... چه تعریف قشنگی. در مورد نقص‌های بعضی داستان‌ها با شما موافقم. خودم هم می‌دانم که بعضی از آن ها اشکالاتی دارند. آن بی‌نقص‌ها را بعداً در مدینه‌ي فاضله‌ام می‌نویسم! ولی جدا از شوخی، بعد از چاپ شدن کتاب و خواندن دوباره‌اش، با خودم فکر کردم کاش بعضی از قصه‌ها را در کتاب نمی‌گذاشتم. حالا برای کارهای بعدی باتجربه‌تر عمل خواهم کرد.

 

 روزنامه هفت صبح - 93/10/11

 

 

 

 

 

نوشته شده توسط یاسر نوروزی در ساعت 3:9 | لینک 

وقتِ عاشقي نيست

گفت و گو با سينا دادخواه درباره‌ي رمان «زيباتر»

***

امتياز اهالي ادبيات به اين رمان

آراز بارسقيان: 1 از 5

پدرام رضايي‌زاده: 3 از 5

محسن فرجي: 3 از 5

ضحا كاظمي: 3 از 5

مهام ميقاني: 3.5 از 5

***

سينا دادخواه، متولد تهران، 1363

آثار داستاني:

يوسف‌آباد، خيابان سي و سوم (رمان)، چشمه، 1388

زيباتر (رمان)،‌ چشمه، 1393

جوايز:

برگزيده‌ي كتاب‌فروشان جايزه‌ي مهرگان براي رمان «يوسف‌آباد...»

نامزد نهايي جايزه‌ي گلشيري براي رمان «يوسف‌آباد...»

نامزد نهايي جايزه‌ي منتقدان مطبوعات براي رمان «يوسف‌آباد...»

***

رمان اول تو «يوسف‌آباد...» بود كه در زمان چاپ با استقبال زيادي مواجه شد. حتا قبل از تعليق نشر چشمه، به چاپ هشتم هم رسيده بود. با اين پيش‌زمينه خيلي سخت است كه نويسنده بخواهد كار دوم را بنويسد.

 

در واقع سختي كار اينجاست كه بايد به اين آمادگي ذهني برسي كه رمان دومت با رمان اول خيلي فرق داشته باشد. بايد برسي به اينكه از آن فضاي رمان اول فاصله بگيري و بداني اگر فاصله بگيري، ممكن است يك‌سري مخاطبانت را از دست بدهي اما در عين حال ممكن است يك‌سري مخاطب جديد هم به دست بياوري. در نگاه اول، دوست داشتم كه رمان دومم با اولي فرق داشته باشد و در وجه دوم اينكه به آن آمادگي كه گفتم برسم. طبيعتا سخت است. چون «يوسف‌آباد...»، تجربه‌اي بود كه مخاطب از آن استقبال كرد. ممكن است آدم عادت كند به آن شكل از نوشتن. يعني بيايي اول‌شخص انتخاب كني و دوباره آن فضاها را تكرار كني. اما چيزي كه زمان نوشتن «زيباتر» به آن فكر مي‌كردم اين بود كه از «يوسف‌آباد...» فاصله بگيرم. زمان نوشتن «يوسف‌آباد...»، من هيچ تصوري از اينكه قرار است از اين رمان استقبال شود نداشتم. يك‌سري فضاي حسي و دلي خودم را مي‌نوشتم- حالا به‌شيوه‌ي ادبي‌تر- و آنچه در آن سن و سال از دستم برمي‌آمد. اما اتفاقي كه حول آن رمان شكل گرفت و حواشي‌اي كه به وجود آورد، احساس كردم كه يك تصوير ديگري دارد از منِ نويسنده نشان مي‌دهد كه تا آنجايي كه مي‌شود بايد مراقبش باشم. احساس كردم نبايد درجا بزنم و بايد يك كار ديگري در رمان جديدم انجام بدهم. «زيباتر» با اين ايده نوشته شد.

 

موفق شدي يا نه؟

 

موفقيت ادبي از نظر من، منهاي معيارهايي كه وجود دارد، توفيق نزد مخاطب است و الان زود است بخواهم راجع به اين قضيه صحبت كنم. الان تازه كتاب به چاپ دوم رسيده اما در مجموع راضي‌ام.

 

خب كتاب اول زودتر به چاپ دوم رسيد...

 

بله. اما در آن مقطع اين كتاب همراه شد با چند جريان ديگر. يعني كسي كه «احتمالاً گم شده‌امِ» خانم سارا سالار را خوانده بود و خوشش آمده بود، رفت «يوسف‌آباد...» را هم خواند. يك بخش ديگر هم مربوط مي‌شد به ناشر. در آن زمان «چشمه» در اوج بود و يك جرياني به وجود آورده بود كه تعليق آن به اين ماجرا ضربه زد. يعني تمام برنامه‌ريزي‌هاي ناشر را به هم ريخت و نويسنده‌ها را هم بلاتكليف كرد. اينكه حالا دوباره «چشمه» برگشته، همه از اين ماجرا خوشحاليم، اما طول مي‌كشد به آن جريان‌سازي برسد. سخت است روندي كه محصول چند سال كار مستمر فرهنگي بوده، به يك چشم‌به‌هم زدن درست شود. موفقيت يك كتاب به مؤلفه‌هاي زيادي مربوط است. نمي‌شود تمام پارامترها را بگيري و بريزي روي دوش كتاب. در خيلي موارد، شانس هم دخيل است در مجموع مي‌خواهم بگويم مؤلفه‌هاي مختلفي در آن زمان براي استقبال از «يوسف‌آباد...»، همه چيز دست به دست هم داد. با اين حال و با تمام اين تفاسير، من از ديده شدن «زيباتر» راضي‌ام.

 

بگذار بپرسم اصلاً چرا همه‌ي ما فكر مي‌كنيم كار دوم‌مان حتماً بايد با كار اول‌‌مان متفاوت باشد؟ شايد اصلاً درست‌تر اين باشد كه ما بياييم و همان فضايي را كه در كار اول ساخته‌ايم و ديده‌ايم مخاطبان دوست داشته‌اند، با مهارت بيشتري بپردازيم. چه كسي گفته حتما بايد كار دوم‌مان با اولي فرق داشته باشد؟

 

به نظرم اول اينكه اين يك تصميم شخصي است...

 

آخر همه دارند شخصاً همين تصميم را مي‌گيرند!

 

نه. چيزي كه تو مي‌گويي درباره‌ي يك نويسنده‌ي حرفه‌اي اتفاق مي‌افتد. اما درباره‌ي ما با شرايط چاپ و نشري كه داريم، درست نيست. ما تمام زورمان اين است كه كتاب‌مان برسد به مثلاً چاپ دوم و سوم و فوق آن هشتم (كه مي‌شود حدود 20 هزار مخاطب). ببين! فضاي آماتوريسم و فضاي تجربه‌گرايي، اصولاً يك‌سري امكاناتي در اختيار تو مي‌گذارد كه كار حرفه‌اي نمي‌گذارد. بله. يك نويسنده يا هنرمند آماتور مي‌تواند دائما فضاي كارهايش را عوض كند، چون انقدر مخاطبي ندارد كه با تفاوت بين رمان اول و دومش جا بخورد. كسي كه 100 يا 200 هزار مخاطب دارد، به خاطر ماركتي كه دارد، هم خودش و هم ناشرش احتياط مي‌كنند كه فضاي كارِ اولش كه موفق بوده، زياد با بعدي متفاوت نشود. سعي مي‌كنند سريع نويسنده را به يك ثباتي برسانند كه جوهر كارش را تكرار كند. تعارف كه نداريم؛ ما داريم در يك فضاي آماتوري كار مي‌كنيم و عملاً نويسنده‌ي حرفه‌اي نداريم. اصلاً با اين تيراژها و فروش‌ها مي‌شود گفت كه خبري نيست. در چنين فضايي، اگر تو يك تجربه‌ي متفاوت داشته باشي، ممكن است آن 2 هزارتايي كه از كتاب اولت خوش‌شان آمد، كتاب دوم تو را نخوانند اما خب، جاي آن 2 هزار نفر را 2 هزار نفر ديگر، مي‌گيرند و خوش‌شان مي‌آيد. يعني عملاً اتفاقي نمي‌افتد. بنابراين وقتي جريان دارد روي 2 يا 3 هزار نفر مي‌گردد، آدم بايد كار خودش را بكند.

 

به نظرم اين روند به كار خود نويسنده آسيب مي‌زند. مثلاً طرف مي‌آيد و «زبان» يا «فضا»ي كارش را عوض مي‌كند. حتا «زاويه‌ديد» را. چون «زاويه‌ديد» هم برخاسته از يك جهان‌بيني است. مثلا داشتيم نويسنده‌اي كه از شهرنويسي مي‌رود سمت بومي‌نويسي. به نظرم اين‌ها باعث مي‌شود نويسنده از رسيدن به يك هدف مشخص دور شود. براي همين‌هاست كه مي‌گويم متفاوت نوشتن كار دوم، ممكن است به مخاطب شما ضربه‌ي چنداني نزند (چون همانطور كه گفتي خبري نيست) اما براي نويسنده احتمالاً زيان‌بار است. اين يكي از آسيب‌هاي تجربي‌نويسي است.

 

درست مي‌گويي. اما اين به هوش و مهارت نويسنده هم مربوط است. نويسنده بايد بداند كه به يك‌سري چيزها نمي‌تواند دست بزند؛ جوهرش است. يعني من مي‌گويم من راجع به تهران مي‌نويسم. همانطور كه شايد بداني براي بعضي مجله‌ها مقالاتي هم درباره‌ي تهران مي‌نويسم. يعني هم در داستان و هم در مقاله دغدغه‌ام متمركز روي اين مسئله است. اصلاً فضاي بومي به آن معنا جذبم نمي‌كند. حساسيتي در من ايجاد نمي‌كند. سوالي در من ايجاد نمي‌كند. اصلاً به روستايي‌نويسي فكر نمي‌كنم. حتا اگر سفارش هم بدهند، نمي‌توانم. يعني به يك‌سري چيزها نمي‌شود دست زد. مثلا فرض كن اگر من از طبقه‌ي متوسط روبه‌بالا بنويسم، بعيد مي‌دانم بتوانم بروم از طبقه‌ي پايين شهر بنويسم. يعني ممكن است داخل همين طبقه‌ي متوسط، تيپ ديگري را انتخاب كنم و روي پلات و ماجرا سر و گوشي بكشمف ولي در همين حد تفاوت و نه بيشتر. مثلا «يوسف‌آباد..» اگر يك فضاي سبك‌بال‌تري دارد، من آمده‌ام در «زيباتر»‌ كمي فضا را به سمت سنگين‌تر و غمگين‌تر بودن برده‌ام. يا اگر بشود گفت جدي‌تر.

 

رمان «زيباتر» از يك فضاي سرخوشانه آغاز مي‌شود و كم‌كم اندوه‌بار مي‌شود...

 

به هر حال بلوغ يك پسر است. يك آدم شوخ و شنگ و سبك و جلفي است كه در مسير رمان به يك آزموني گذاشته مي‌شود. و اين آزمون را از طريق تجربه و روابطي كه با «گلسا» و بعد از آن با «الناز» و «صبا» دارد به دست مي‌آورد.

 

«گلسا» و «الناز» و «صبا»يي كه هومن فكر مي‌كند روي آن‌ها مسلط است اما در واقع هيچ تسلطي بر آن‌ها ندارد.

 

بله. «هومن» در واقع بازيچه‌ي دست حوادث است؛ آن هم حوادثي كه زنان برايش رقم مي‌زنند.

 

يعني زن‌هاي رمان تو در ذهن شخصيتت ممكن است منعفل باشند و صرفاً مايه‌هاي سرگرمي يا گذران وقت، اما در واقع ماجراي زندگي «هومن» را به بازي گرفته‌اند. اين ذهنيت تا نيمه‌هاي پاياني رمان هنوز هم براي «هومن» وجود دارد اما در پايان با گذر از بلوغ، مي‌فهمد كه او بازيچه بوده نه بازيگر.

 

دقيقا كل بازي رمان اين است كه «هومن» چرا انقدر بچه است. رفاه نسبي دارد، به لحاظ گفت‌وگو خوب است، چهره‌ي خوبي دارد و در نهايت هم فكر مي‌كند خودش ارتباطاتش را هدايت مي‌كند درصورتي‌كه دارد هدايت مي‌شود و تسلطي بر مسير حوادث ندارد.

 

چرا روابطش عقيم مي‌ماند؟ چرا به نتيجه نمي‌رسد؟ چرا رها مي‌ماند؟

 

به خاطر اينكه اين پسر از نظر من، مقدار زيادي منفعل است. يعني آن‌جايي كه بايد دست به كاري بزند، بي‌خيال است؛ آن‌جايي كه بايد دست به يك كنش تعيين‌كننده‌ بزند، نمي‌زند. يا زماني دست به كنش مي‌زند كه ديگر دير شده. يعني يك‌سري حوادث دارند او را پيش مي‌برند.

 

مي‌خواهم بدانم مشكل از رابطه است يا مشكل از «هومن»؟ يعني تو رابطه را در طبقه‌ي متوسط شهري اينطور تعريف كردي؟ يا «هومن» اين شكلي است و نمي‌تواند رابطه را به سرانجام درستي برساند؟

 

ببين! نه به طور مشخص مشكل از «هومن» است نه «گلسا» نه «صبا». مشكل از نظر من شرايط اين دوره است. دهه‌ي هشتاد اين شكلي بود. يعني حس من در چنين شرايطي اين است كه حتا اگر با غرور و شرافت تلاش كني كه از يك رابطه يك اثر هنري بسازي، اين مسئله محكوم به شكست است؛ مثل رابطه‌ي بين مرشد و مارگريتا. وقتي در يك دوره‌ي تاريك تصميم به عشق‌ورزي مي‌گيري، بدترين زمان براي اين امر است. شيطان وارد شهر شده و نوعي آخرالزمان دارد براي مسكو رقم مي‌خورد. در اين لحظه، عشق آن‌ها آغاز مي‌شود اما براي اينكه اين عشق ادامه پيدا كند، بايد در كالبد ديگري باززاده شوند. يعني اين فضا مناسب اين عشق متعالي بين مرشد و مارگريتا نيست. اين فكر من درباره‌ي دهه‌ي هشتاد است. يعني شرايط طوري است كه آدم‌ها و روابط به هر شكلي، محكوم به شكست‌اند.

 

متوجه‌م. اما تمركز تو روي «هومن» است. حتا در عنوان‌بندي فصل‌ها هم چنين چيزي را نشان داده‌اي؛ «سواركار»، «تيرانداز» و «شناگر». در واقع مي‌خواهم بگويم كه عنوان اين فصل‌ها، ساحت‌هاي مختلف زندگي «هومن» است. يعني در دوره‌اي در يك رابطه تنها به فكر سواركاري است، در يك دوره فكر تيراندازي و جنگ و نبرد و تحميل اعتقاد خود به طرف مقابل است و در دوره‌ي آخر هم فقط قصد دارد بهره ببرد و خودش را درگير نكند. اما در تمام فصل‌هاي تو، رابطه‌هاي «هومن»، عقيم مي‌ماند. رابطه‌هايش منتهي مي‌شود به شكست.

 

اما از نظر من، «سواركار»، «تيرانداز» و «شناگر» سه ساحت مختلف از زندگي هومن نبود.

 

سه نگاه به زندگي او بود؟

 

نه. «سواركار» از نظر من، گلسا بود. «تيرانداز»، صبا بود. و «شناگر»، خودِ هومنِ بالغ.

 

اما در هر حال تمام رابطه‌هاي اين آدم بي‌نتيجه مي‌ماند...

 

بله. اما «هومن» در پايان به يك نوع تشفي مي‌رسد؛ به يك نوع نگاه جديد.

 

احتمالا مقصودت از نگاه جديد، بزرگ شدن و پخته شدن «هومن» است. بگو بزرگ شدن و پختگي و گذر از مرحله‌ي بلوغ از نظر تو چيست؟ يعني نشانه‌هاي اين گذار را چطور مي‌شود تشخيص داد تا بعد ببينيم در «هومن» اتفاق افتاده يا نه. اصلاً چه چيزي اتفاق مي‌افتد تا تو بخواهي بگويي يك آدمي اين مرحله را رد كرده؟

 

اول اينكه آدم از يك حالت هول و دستپاچه به نوعي خويشتن‌داري مي‌رسد. به يك آرامش و طمئنينه‌اي در رفتارش مي‌رسد. يعني از عصبيت به دور است. سراسيمه نيست. و اين از كجا به دست مي‌آيد؟ زماني كه نيمه‌هاي وجودي آدم به تعالي برسد. يعني اگر فرض كنيم هر آدمي يك سوي مردانه و يك سوي زنانه دارد، زماني‌كه اين دو نيمه در جنگ و جدال با هم هستند، شخصيتي عصبي و ناآرام و مشوش داريم. اما آن زماني‌كه اين دو كم كم ياد مي‌گيرند به گفت و گو برسند، به آرامش مي‌رسيم؛ اين هم از طريق تجربه به دست مي‌آيد نه تفكر يا تأمل. يعني اينكه تو در كوران و بوران زندگي اگر شانس داشته باشي و اگر حواست به خودت باشد و مراقب خودت باشي، كم‌كم اين نيمه‌هاي وجودي‌ات با هم به آشتي مي‌رسند. از قبل از اين آشتي، بايد زخم به هم بزنند، همديگر را بدرند و آسيب ببيني. اما در نهايت با كمي شانس و مراقبت، اين اتفاق مي‌افتد.

 

پس خيلي از آن به تصادف ربط دارد؟

 

بله. دقيقا. اين مسير خطي براي تمام آدم‌ها نيست. آدم‌هايي خوب و متمدن قطعاً بخشي از اين مسئله را مديون شانس هستند؛ يعني اتفاقات زندگي آن‌ها در سرشت‌شان نقش داشته. اصلاً كافي است كه از خودمان مثال بزنيم. شما نگاه كنيد ببينيد آن دسته از اتفاقاتي كه سرنوشت ما را رقم زده‌اند، چقدر وابسته به يك‌سري حوادث كاملا غيرقابل‌پيش‌بيني بوده‌اند.

 

با اين حساب آيا همين ساختار را مي‌توان در رمان پيش گرفت؟ منظورم حضور «تصادف» در رمان است؟

 

از نظر من رمان، بستر آزادي است. در همه جاي رمان مي‌شود. يعني من اصلاً به اين قضيه كه رمان يك فرم مشخص ادبي با يك عناصر و ساختاري است كه در آن بايد در قيد و بند و چهارچوب يك‌سري ضوابط بنويسي، كار ندارم. حتا مسئله حرفه‌اي بودن هم نيست. كافي است كمي شجاع باشي تا اين آزادي را درك كني. من كاري به كشور خودمان ندارم. اساساً رمان‌هايي خوانده‌ام كه اتفاقا كاملاً بر اساس تصادف بوده‌اند. ببين! اينجا به يك‌سري كليشه‌هاي «سيدفيلد»ي تأكيد مي‌كنند؛ از جمله روابط علي و معلولي در حوادث يا از اين قبيل مسائل...

 

يعني تو آن زمان كه اين رمان را مي‌نوشتي، آگاه بودي كه در مقاطعي از رمان تو اين روابط وجود ندارد يا دست‌كم كم‌رنگ شده؟ يا الان داري اين را مي‌گويي؟ مخصوصاً بعد از نقدهايي كه در اين باره به رمانت وارد كرده‌اند؟ ببخشيد انقدر صريح مي‌پرسم.

 

نه اتفاقا. خب شد اين قضيه را مطرح كردي. بله. دقيقا آگاه بودم. به خاطر اينكه چيدن چنين روابطي كاري ندارد. مثلاً يك عده رمان را خوانده‌اند و مي‌گويند «گلسا چرا رفت؟»‌

 

دقيقا.

 

خب من مي‌گويم «رفت. چرا نرود؟» من مي‌توانستم يك فصل وسط رمانم بياورم و بگويم چه اتفاقي افتاد و بعد از آن «هومن» چه كشيد و....

 

نه. اينكه تو آگاهانه روابط علي و معلولي را حذف كني با اينكه ندانسته آن‌ها را فراموش كني و سهل‌انگارانه جلو بروي، دو رمان مختلف مي‌سازد. يعني يك زماني يك نفري اعتقاد به «تصادف» دارد و بنا بر اين اساس، رمانش را مي‌نويسد و يك زماني يك نفري اصلاً فكر نكرده «تصادف» چه چيزي هست. اين دو متفاوت است و منجر به دو رمان مختلف مي‌شود.

 

به نظرم «تصادف» در رمان همانقدر مي‌تواند مهم باشد كه روابط ناگزير علي و معلولي. يك جايي از رمان برايم مهم بود و راجع به «چرايي»ها صحبت كرده‌ام. مثلا گفته‌ام چرا رابطه‌ي «ناهيد» و «لادن» به آن شكل شد. چراي اين موضوع را گفته‌ام. خب شوهرش به او خيانت كرده و رفته. مشخص است. اما من نيازي نمي‌ديدم كه خيلي بخواهم توضيح بدهم چرا رابطه‌ي «گلسا» و «هومن» به آن شكل شد؛ يا مثلا رابطه‌ي «صبا» يا «كاوه». تا جايي كه لازم ديدم اشاره كرده‌ام اما اينكه فصل بگذارم و مطول بپردازم، دليلي نديدم. چرا بايد چنيني كاري مي‌كردم؟ مگر در زندگي ما همه چيز مبتني بر عقل و منطق است كه در رمان‌مان باشد؟

 

ببين! اين هم مبتني بر دو نگاه است. ممكن است براي يك نويسنده مهم باشد «چرا گلسا رفت؟» و براي يكي ديگر اين مهم باشد كه فقط «گلسا رفت». اين تفاوت «چرا شد؟» با «چه شد؟» است و باز هم بايد آگاهانه باشد و به دو نوع رمان مختلف منتهي مي‌شود.

 

براي من وجه دوم مهم‌تر بود. «گلسا» رفت. همين. براي اينكه مي‌خواستم رمان پيش برود. نمي‌خواستم بايستم و هيجان ذهني «هومن» را بنويسم و رمان را با اين توقف مواجه كنم؛ مثلا بگويم «گلسا» رفته است و «هومن» دچار اندوه فلسفي‌ شده! نه. نمي‌خواستم بگويم چرا رفت. او رفت. حتا ممكن است «هومن» به آن فكر كرده باشد اما به جواب نرسيده. يك جايي هم در رمان مي‌گويد كه «آخرش نفهميدم چرا رفت». البته انقدر هم نبايد غيرمنطقي باشد. اين را قبول دارم. به هر حال به شكل ضمني بايد اشاراتي وجود داشته باشد كه به نظرم در رمان من بوده. پدر «گلسا» آمده و خب «گلسا» رفته. اما براي من انقدر مهم نبود كه وقت تلف كنم بگويم «چرا گلسا رفت؟»

 

در هر حال كه در مقاطعي، ماجراي رمان‌ كاملا مبتني بر تصادف شده.

 

بله. مبتني بر تصادف است. شايد بدترين چيز براي يك رمان اين باشد كه براي اثبات مسئله‌اي، فكت از زندگي واقعي بياوري. اما آيا زندگي ما مگر اينطور نيست؟ فرض كن يك آدم در طبقه‌ي متوسط چه تفريحاتي دارد؟ نهايتاً اگر از جنس يك آدم فرهنگي باشد، ممكن است عصرها برود در فلان كافه. خب، طبيعتاً يك‌سري آدم هم از جنس او، مي‌آيند همان كافه. اين در زندگي شهري و در طبقه‌اي كه من از آن‌ها نوشته‌ام، چيز غريبي نيست. يعني بنا به سبك زندگي هم‌ساني كه دارند، اينطور تصادف‌ها كاملا عادي است. ضمن اينكه به‌خصوص در زندگي يك ايراني، «تصادف» بسيار نقش پررنگ‌تري دارد.

 

متوجه منظورت هستم. به هر حال وقتي هويت نسل من با مشكل مواجه است، يك‌سري از دلايل آن هم به «تصادف‌«ها و اتفاقات بي‌دليل برمي‌گردد. چيزي كه هويت يك انسان را تشكيل مي‌دهد، زنجيره‌اي از حوادث علي و معلولي است اما وقتي من يك روز بلند شوم و ببينم پدرم زير بمباران موشك عراقي‌ها مُرده، ديگر چطور مي‌توانم بين گذشته و اكنونم، عقلانيتي بسازم.

 

دقيقا همين است. اين مثال را زياد درباره‌ي كانت (فيلسوف معروف آلماني) به كار برده‌اند. مي‌گويند زماني كه از خانه بيرون مي‌آمده، مردم ساعت‌شان را با خروج او تنظيم مي‌كردند. يعني فيلسوفي كه شعارش عقلانيت است، اينطور رفتار مي‌كند. اما آيا اصلا در ايران مي‌شود اينطور زندگي كرد؟ طرف تا از خانه بيرون مي‌آيدف ممكن است هزار اتفاق ناخواسته برايش بيفتد. در هر حال بايد بگويم اينكه رمان من درباره‌ي منطق بعضي اتفاقات سكوت كرده، بخشي از آن قطعاً آگاهانه بوده (كه گفتم)، اما ممكن است بخشي هم به خاطر ضعف تأليف بوده باشد كه مي‌پذيرم.

 

البته رمان تو ممكن است در مقاطعي بر پايه‌ي «تصادف»‌ها جلو رفته باشد و ماجرامحور و اتفاق‌محور باشد اما پايان آن مبتني بر اتفاق نيست. يعني پايان آن به شكل نوعي ادراك شخصيتي جلوه مي‌كند؛ دركي كه «هومن» از زندگي به دست مي‌آورد و باعث مي‌شود جور ديگري به اين «تصادف‌»ها نگاه كند. اين نوع پايان، در واقع قرار است به تمام «تصادف»‌ها معنا بدهد. يعني هومن بعد از اين سفر در مسير زندگي (از بلوغ به بعد)،  به ادراك اين «چرا»ها مي‌رسد.

 

آلمان‌ها اصطلاحي دارند با عنوان رمان «بيلدونگ». و جالب اينجاست كه اين نوع رمان، جزو كهن‌الگوي رمان‌هاست. حتا در دوره‌ي تثبيت رمان، يعني قرن نوزدهم هم ما با چنين رمان‌هايي مواجه‌ايم؛ رمان‌هايي مثل «رنج‌هاي ورتر جوان»، «تربيت احساسات»، «بابا گوريو»... يعني زماني كه رمان به شكل رئاليستي در حال ساخته شدن است با چنين الگويي مواجه است؛ يك جوان وارد موقعيتي مي‌شود، شرايط و حوادث او را به جنگ مي‌خوانند، نبرد مي‌كند، آسيب مي‌بيند و بعد از آن به يك نگاه و ادراك تازه مي‌رسد. «زيباتر» همانطور كه اشاره كردي چنين چيزي است.

 روزنامه هفت صبح - 93/6/25

نوشته شده توسط یاسر نوروزی در ساعت 2:36 | لینک