نوشته های یاسر نوروزی

وقتِ عاشقي نيست

گفت و گو با سينا دادخواه درباره‌ي رمان «زيباتر»

***

امتياز اهالي ادبيات به اين رمان

آراز بارسقيان: 1 از 5

پدرام رضايي‌زاده: 3 از 5

محسن فرجي: 3 از 5

ضحا كاظمي: 3 از 5

مهام ميقاني: 3.5 از 5

***

سينا دادخواه، متولد تهران، 1363

آثار داستاني:

يوسف‌آباد، خيابان سي و سوم (رمان)، چشمه، 1388

زيباتر (رمان)،‌ چشمه، 1393

جوايز:

برگزيده‌ي كتاب‌فروشان جايزه‌ي مهرگان براي رمان «يوسف‌آباد...»

نامزد نهايي جايزه‌ي گلشيري براي رمان «يوسف‌آباد...»

نامزد نهايي جايزه‌ي منتقدان مطبوعات براي رمان «يوسف‌آباد...»

***

رمان اول تو «يوسف‌آباد...» بود كه در زمان چاپ با استقبال زيادي مواجه شد. حتا قبل از تعليق نشر چشمه، به چاپ هشتم هم رسيده بود. با اين پيش‌زمينه خيلي سخت است كه نويسنده بخواهد كار دوم را بنويسد.

 

در واقع سختي كار اينجاست كه بايد به اين آمادگي ذهني برسي كه رمان دومت با رمان اول خيلي فرق داشته باشد. بايد برسي به اينكه از آن فضاي رمان اول فاصله بگيري و بداني اگر فاصله بگيري، ممكن است يك‌سري مخاطبانت را از دست بدهي اما در عين حال ممكن است يك‌سري مخاطب جديد هم به دست بياوري. در نگاه اول، دوست داشتم كه رمان دومم با اولي فرق داشته باشد و در وجه دوم اينكه به آن آمادگي كه گفتم برسم. طبيعتا سخت است. چون «يوسف‌آباد...»، تجربه‌اي بود كه مخاطب از آن استقبال كرد. ممكن است آدم عادت كند به آن شكل از نوشتن. يعني بيايي اول‌شخص انتخاب كني و دوباره آن فضاها را تكرار كني. اما چيزي كه زمان نوشتن «زيباتر» به آن فكر مي‌كردم اين بود كه از «يوسف‌آباد...» فاصله بگيرم. زمان نوشتن «يوسف‌آباد...»، من هيچ تصوري از اينكه قرار است از اين رمان استقبال شود نداشتم. يك‌سري فضاي حسي و دلي خودم را مي‌نوشتم- حالا به‌شيوه‌ي ادبي‌تر- و آنچه در آن سن و سال از دستم برمي‌آمد. اما اتفاقي كه حول آن رمان شكل گرفت و حواشي‌اي كه به وجود آورد، احساس كردم كه يك تصوير ديگري دارد از منِ نويسنده نشان مي‌دهد كه تا آنجايي كه مي‌شود بايد مراقبش باشم. احساس كردم نبايد درجا بزنم و بايد يك كار ديگري در رمان جديدم انجام بدهم. «زيباتر» با اين ايده نوشته شد.

 

موفق شدي يا نه؟

 

موفقيت ادبي از نظر من، منهاي معيارهايي كه وجود دارد، توفيق نزد مخاطب است و الان زود است بخواهم راجع به اين قضيه صحبت كنم. الان تازه كتاب به چاپ دوم رسيده اما در مجموع راضي‌ام.

 

خب كتاب اول زودتر به چاپ دوم رسيد...

 

بله. اما در آن مقطع اين كتاب همراه شد با چند جريان ديگر. يعني كسي كه «احتمالاً گم شده‌امِ» خانم سارا سالار را خوانده بود و خوشش آمده بود، رفت «يوسف‌آباد...» را هم خواند. يك بخش ديگر هم مربوط مي‌شد به ناشر. در آن زمان «چشمه» در اوج بود و يك جرياني به وجود آورده بود كه تعليق آن به اين ماجرا ضربه زد. يعني تمام برنامه‌ريزي‌هاي ناشر را به هم ريخت و نويسنده‌ها را هم بلاتكليف كرد. اينكه حالا دوباره «چشمه» برگشته، همه از اين ماجرا خوشحاليم، اما طول مي‌كشد به آن جريان‌سازي برسد. سخت است روندي كه محصول چند سال كار مستمر فرهنگي بوده، به يك چشم‌به‌هم زدن درست شود. موفقيت يك كتاب به مؤلفه‌هاي زيادي مربوط است. نمي‌شود تمام پارامترها را بگيري و بريزي روي دوش كتاب. در خيلي موارد، شانس هم دخيل است در مجموع مي‌خواهم بگويم مؤلفه‌هاي مختلفي در آن زمان براي استقبال از «يوسف‌آباد...»، همه چيز دست به دست هم داد. با اين حال و با تمام اين تفاسير، من از ديده شدن «زيباتر» راضي‌ام.

 

بگذار بپرسم اصلاً چرا همه‌ي ما فكر مي‌كنيم كار دوم‌مان حتماً بايد با كار اول‌‌مان متفاوت باشد؟ شايد اصلاً درست‌تر اين باشد كه ما بياييم و همان فضايي را كه در كار اول ساخته‌ايم و ديده‌ايم مخاطبان دوست داشته‌اند، با مهارت بيشتري بپردازيم. چه كسي گفته حتما بايد كار دوم‌مان با اولي فرق داشته باشد؟

 

به نظرم اول اينكه اين يك تصميم شخصي است...

 

آخر همه دارند شخصاً همين تصميم را مي‌گيرند!

 

نه. چيزي كه تو مي‌گويي درباره‌ي يك نويسنده‌ي حرفه‌اي اتفاق مي‌افتد. اما درباره‌ي ما با شرايط چاپ و نشري كه داريم، درست نيست. ما تمام زورمان اين است كه كتاب‌مان برسد به مثلاً چاپ دوم و سوم و فوق آن هشتم (كه مي‌شود حدود 20 هزار مخاطب). ببين! فضاي آماتوريسم و فضاي تجربه‌گرايي، اصولاً يك‌سري امكاناتي در اختيار تو مي‌گذارد كه كار حرفه‌اي نمي‌گذارد. بله. يك نويسنده يا هنرمند آماتور مي‌تواند دائما فضاي كارهايش را عوض كند، چون انقدر مخاطبي ندارد كه با تفاوت بين رمان اول و دومش جا بخورد. كسي كه 100 يا 200 هزار مخاطب دارد، به خاطر ماركتي كه دارد، هم خودش و هم ناشرش احتياط مي‌كنند كه فضاي كارِ اولش كه موفق بوده، زياد با بعدي متفاوت نشود. سعي مي‌كنند سريع نويسنده را به يك ثباتي برسانند كه جوهر كارش را تكرار كند. تعارف كه نداريم؛ ما داريم در يك فضاي آماتوري كار مي‌كنيم و عملاً نويسنده‌ي حرفه‌اي نداريم. اصلاً با اين تيراژها و فروش‌ها مي‌شود گفت كه خبري نيست. در چنين فضايي، اگر تو يك تجربه‌ي متفاوت داشته باشي، ممكن است آن 2 هزارتايي كه از كتاب اولت خوش‌شان آمد، كتاب دوم تو را نخوانند اما خب، جاي آن 2 هزار نفر را 2 هزار نفر ديگر، مي‌گيرند و خوش‌شان مي‌آيد. يعني عملاً اتفاقي نمي‌افتد. بنابراين وقتي جريان دارد روي 2 يا 3 هزار نفر مي‌گردد، آدم بايد كار خودش را بكند.

 

به نظرم اين روند به كار خود نويسنده آسيب مي‌زند. مثلاً طرف مي‌آيد و «زبان» يا «فضا»ي كارش را عوض مي‌كند. حتا «زاويه‌ديد» را. چون «زاويه‌ديد» هم برخاسته از يك جهان‌بيني است. مثلا داشتيم نويسنده‌اي كه از شهرنويسي مي‌رود سمت بومي‌نويسي. به نظرم اين‌ها باعث مي‌شود نويسنده از رسيدن به يك هدف مشخص دور شود. براي همين‌هاست كه مي‌گويم متفاوت نوشتن كار دوم، ممكن است به مخاطب شما ضربه‌ي چنداني نزند (چون همانطور كه گفتي خبري نيست) اما براي نويسنده احتمالاً زيان‌بار است. اين يكي از آسيب‌هاي تجربي‌نويسي است.

 

درست مي‌گويي. اما اين به هوش و مهارت نويسنده هم مربوط است. نويسنده بايد بداند كه به يك‌سري چيزها نمي‌تواند دست بزند؛ جوهرش است. يعني من مي‌گويم من راجع به تهران مي‌نويسم. همانطور كه شايد بداني براي بعضي مجله‌ها مقالاتي هم درباره‌ي تهران مي‌نويسم. يعني هم در داستان و هم در مقاله دغدغه‌ام متمركز روي اين مسئله است. اصلاً فضاي بومي به آن معنا جذبم نمي‌كند. حساسيتي در من ايجاد نمي‌كند. سوالي در من ايجاد نمي‌كند. اصلاً به روستايي‌نويسي فكر نمي‌كنم. حتا اگر سفارش هم بدهند، نمي‌توانم. يعني به يك‌سري چيزها نمي‌شود دست زد. مثلا فرض كن اگر من از طبقه‌ي متوسط روبه‌بالا بنويسم، بعيد مي‌دانم بتوانم بروم از طبقه‌ي پايين شهر بنويسم. يعني ممكن است داخل همين طبقه‌ي متوسط، تيپ ديگري را انتخاب كنم و روي پلات و ماجرا سر و گوشي بكشمف ولي در همين حد تفاوت و نه بيشتر. مثلا «يوسف‌آباد..» اگر يك فضاي سبك‌بال‌تري دارد، من آمده‌ام در «زيباتر»‌ كمي فضا را به سمت سنگين‌تر و غمگين‌تر بودن برده‌ام. يا اگر بشود گفت جدي‌تر.

 

رمان «زيباتر» از يك فضاي سرخوشانه آغاز مي‌شود و كم‌كم اندوه‌بار مي‌شود...

 

به هر حال بلوغ يك پسر است. يك آدم شوخ و شنگ و سبك و جلفي است كه در مسير رمان به يك آزموني گذاشته مي‌شود. و اين آزمون را از طريق تجربه و روابطي كه با «گلسا» و بعد از آن با «الناز» و «صبا» دارد به دست مي‌آورد.

 

«گلسا» و «الناز» و «صبا»يي كه هومن فكر مي‌كند روي آن‌ها مسلط است اما در واقع هيچ تسلطي بر آن‌ها ندارد.

 

بله. «هومن» در واقع بازيچه‌ي دست حوادث است؛ آن هم حوادثي كه زنان برايش رقم مي‌زنند.

 

يعني زن‌هاي رمان تو در ذهن شخصيتت ممكن است منعفل باشند و صرفاً مايه‌هاي سرگرمي يا گذران وقت، اما در واقع ماجراي زندگي «هومن» را به بازي گرفته‌اند. اين ذهنيت تا نيمه‌هاي پاياني رمان هنوز هم براي «هومن» وجود دارد اما در پايان با گذر از بلوغ، مي‌فهمد كه او بازيچه بوده نه بازيگر.

 

دقيقا كل بازي رمان اين است كه «هومن» چرا انقدر بچه است. رفاه نسبي دارد، به لحاظ گفت‌وگو خوب است، چهره‌ي خوبي دارد و در نهايت هم فكر مي‌كند خودش ارتباطاتش را هدايت مي‌كند درصورتي‌كه دارد هدايت مي‌شود و تسلطي بر مسير حوادث ندارد.

 

چرا روابطش عقيم مي‌ماند؟ چرا به نتيجه نمي‌رسد؟ چرا رها مي‌ماند؟

 

به خاطر اينكه اين پسر از نظر من، مقدار زيادي منفعل است. يعني آن‌جايي كه بايد دست به كاري بزند، بي‌خيال است؛ آن‌جايي كه بايد دست به يك كنش تعيين‌كننده‌ بزند، نمي‌زند. يا زماني دست به كنش مي‌زند كه ديگر دير شده. يعني يك‌سري حوادث دارند او را پيش مي‌برند.

 

مي‌خواهم بدانم مشكل از رابطه است يا مشكل از «هومن»؟ يعني تو رابطه را در طبقه‌ي متوسط شهري اينطور تعريف كردي؟ يا «هومن» اين شكلي است و نمي‌تواند رابطه را به سرانجام درستي برساند؟

 

ببين! نه به طور مشخص مشكل از «هومن» است نه «گلسا» نه «صبا». مشكل از نظر من شرايط اين دوره است. دهه‌ي هشتاد اين شكلي بود. يعني حس من در چنين شرايطي اين است كه حتا اگر با غرور و شرافت تلاش كني كه از يك رابطه يك اثر هنري بسازي، اين مسئله محكوم به شكست است؛ مثل رابطه‌ي بين مرشد و مارگريتا. وقتي در يك دوره‌ي تاريك تصميم به عشق‌ورزي مي‌گيري، بدترين زمان براي اين امر است. شيطان وارد شهر شده و نوعي آخرالزمان دارد براي مسكو رقم مي‌خورد. در اين لحظه، عشق آن‌ها آغاز مي‌شود اما براي اينكه اين عشق ادامه پيدا كند، بايد در كالبد ديگري باززاده شوند. يعني اين فضا مناسب اين عشق متعالي بين مرشد و مارگريتا نيست. اين فكر من درباره‌ي دهه‌ي هشتاد است. يعني شرايط طوري است كه آدم‌ها و روابط به هر شكلي، محكوم به شكست‌اند.

 

متوجه‌م. اما تمركز تو روي «هومن» است. حتا در عنوان‌بندي فصل‌ها هم چنين چيزي را نشان داده‌اي؛ «سواركار»، «تيرانداز» و «شناگر». در واقع مي‌خواهم بگويم كه عنوان اين فصل‌ها، ساحت‌هاي مختلف زندگي «هومن» است. يعني در دوره‌اي در يك رابطه تنها به فكر سواركاري است، در يك دوره فكر تيراندازي و جنگ و نبرد و تحميل اعتقاد خود به طرف مقابل است و در دوره‌ي آخر هم فقط قصد دارد بهره ببرد و خودش را درگير نكند. اما در تمام فصل‌هاي تو، رابطه‌هاي «هومن»، عقيم مي‌ماند. رابطه‌هايش منتهي مي‌شود به شكست.

 

اما از نظر من، «سواركار»، «تيرانداز» و «شناگر» سه ساحت مختلف از زندگي هومن نبود.

 

سه نگاه به زندگي او بود؟

 

نه. «سواركار» از نظر من، گلسا بود. «تيرانداز»، صبا بود. و «شناگر»، خودِ هومنِ بالغ.

 

اما در هر حال تمام رابطه‌هاي اين آدم بي‌نتيجه مي‌ماند...

 

بله. اما «هومن» در پايان به يك نوع تشفي مي‌رسد؛ به يك نوع نگاه جديد.

 

احتمالا مقصودت از نگاه جديد، بزرگ شدن و پخته شدن «هومن» است. بگو بزرگ شدن و پختگي و گذر از مرحله‌ي بلوغ از نظر تو چيست؟ يعني نشانه‌هاي اين گذار را چطور مي‌شود تشخيص داد تا بعد ببينيم در «هومن» اتفاق افتاده يا نه. اصلاً چه چيزي اتفاق مي‌افتد تا تو بخواهي بگويي يك آدمي اين مرحله را رد كرده؟

 

اول اينكه آدم از يك حالت هول و دستپاچه به نوعي خويشتن‌داري مي‌رسد. به يك آرامش و طمئنينه‌اي در رفتارش مي‌رسد. يعني از عصبيت به دور است. سراسيمه نيست. و اين از كجا به دست مي‌آيد؟ زماني كه نيمه‌هاي وجودي آدم به تعالي برسد. يعني اگر فرض كنيم هر آدمي يك سوي مردانه و يك سوي زنانه دارد، زماني‌كه اين دو نيمه در جنگ و جدال با هم هستند، شخصيتي عصبي و ناآرام و مشوش داريم. اما آن زماني‌كه اين دو كم كم ياد مي‌گيرند به گفت و گو برسند، به آرامش مي‌رسيم؛ اين هم از طريق تجربه به دست مي‌آيد نه تفكر يا تأمل. يعني اينكه تو در كوران و بوران زندگي اگر شانس داشته باشي و اگر حواست به خودت باشد و مراقب خودت باشي، كم‌كم اين نيمه‌هاي وجودي‌ات با هم به آشتي مي‌رسند. از قبل از اين آشتي، بايد زخم به هم بزنند، همديگر را بدرند و آسيب ببيني. اما در نهايت با كمي شانس و مراقبت، اين اتفاق مي‌افتد.

 

پس خيلي از آن به تصادف ربط دارد؟

 

بله. دقيقا. اين مسير خطي براي تمام آدم‌ها نيست. آدم‌هايي خوب و متمدن قطعاً بخشي از اين مسئله را مديون شانس هستند؛ يعني اتفاقات زندگي آن‌ها در سرشت‌شان نقش داشته. اصلاً كافي است كه از خودمان مثال بزنيم. شما نگاه كنيد ببينيد آن دسته از اتفاقاتي كه سرنوشت ما را رقم زده‌اند، چقدر وابسته به يك‌سري حوادث كاملا غيرقابل‌پيش‌بيني بوده‌اند.

 

با اين حساب آيا همين ساختار را مي‌توان در رمان پيش گرفت؟ منظورم حضور «تصادف» در رمان است؟

 

از نظر من رمان، بستر آزادي است. در همه جاي رمان مي‌شود. يعني من اصلاً به اين قضيه كه رمان يك فرم مشخص ادبي با يك عناصر و ساختاري است كه در آن بايد در قيد و بند و چهارچوب يك‌سري ضوابط بنويسي، كار ندارم. حتا مسئله حرفه‌اي بودن هم نيست. كافي است كمي شجاع باشي تا اين آزادي را درك كني. من كاري به كشور خودمان ندارم. اساساً رمان‌هايي خوانده‌ام كه اتفاقا كاملاً بر اساس تصادف بوده‌اند. ببين! اينجا به يك‌سري كليشه‌هاي «سيدفيلد»ي تأكيد مي‌كنند؛ از جمله روابط علي و معلولي در حوادث يا از اين قبيل مسائل...

 

يعني تو آن زمان كه اين رمان را مي‌نوشتي، آگاه بودي كه در مقاطعي از رمان تو اين روابط وجود ندارد يا دست‌كم كم‌رنگ شده؟ يا الان داري اين را مي‌گويي؟ مخصوصاً بعد از نقدهايي كه در اين باره به رمانت وارد كرده‌اند؟ ببخشيد انقدر صريح مي‌پرسم.

 

نه اتفاقا. خب شد اين قضيه را مطرح كردي. بله. دقيقا آگاه بودم. به خاطر اينكه چيدن چنين روابطي كاري ندارد. مثلاً يك عده رمان را خوانده‌اند و مي‌گويند «گلسا چرا رفت؟»‌

 

دقيقا.

 

خب من مي‌گويم «رفت. چرا نرود؟» من مي‌توانستم يك فصل وسط رمانم بياورم و بگويم چه اتفاقي افتاد و بعد از آن «هومن» چه كشيد و....

 

نه. اينكه تو آگاهانه روابط علي و معلولي را حذف كني با اينكه ندانسته آن‌ها را فراموش كني و سهل‌انگارانه جلو بروي، دو رمان مختلف مي‌سازد. يعني يك زماني يك نفري اعتقاد به «تصادف» دارد و بنا بر اين اساس، رمانش را مي‌نويسد و يك زماني يك نفري اصلاً فكر نكرده «تصادف» چه چيزي هست. اين دو متفاوت است و منجر به دو رمان مختلف مي‌شود.

 

به نظرم «تصادف» در رمان همانقدر مي‌تواند مهم باشد كه روابط ناگزير علي و معلولي. يك جايي از رمان برايم مهم بود و راجع به «چرايي»ها صحبت كرده‌ام. مثلا گفته‌ام چرا رابطه‌ي «ناهيد» و «لادن» به آن شكل شد. چراي اين موضوع را گفته‌ام. خب شوهرش به او خيانت كرده و رفته. مشخص است. اما من نيازي نمي‌ديدم كه خيلي بخواهم توضيح بدهم چرا رابطه‌ي «گلسا» و «هومن» به آن شكل شد؛ يا مثلا رابطه‌ي «صبا» يا «كاوه». تا جايي كه لازم ديدم اشاره كرده‌ام اما اينكه فصل بگذارم و مطول بپردازم، دليلي نديدم. چرا بايد چنيني كاري مي‌كردم؟ مگر در زندگي ما همه چيز مبتني بر عقل و منطق است كه در رمان‌مان باشد؟

 

ببين! اين هم مبتني بر دو نگاه است. ممكن است براي يك نويسنده مهم باشد «چرا گلسا رفت؟» و براي يكي ديگر اين مهم باشد كه فقط «گلسا رفت». اين تفاوت «چرا شد؟» با «چه شد؟» است و باز هم بايد آگاهانه باشد و به دو نوع رمان مختلف منتهي مي‌شود.

 

براي من وجه دوم مهم‌تر بود. «گلسا» رفت. همين. براي اينكه مي‌خواستم رمان پيش برود. نمي‌خواستم بايستم و هيجان ذهني «هومن» را بنويسم و رمان را با اين توقف مواجه كنم؛ مثلا بگويم «گلسا» رفته است و «هومن» دچار اندوه فلسفي‌ شده! نه. نمي‌خواستم بگويم چرا رفت. او رفت. حتا ممكن است «هومن» به آن فكر كرده باشد اما به جواب نرسيده. يك جايي هم در رمان مي‌گويد كه «آخرش نفهميدم چرا رفت». البته انقدر هم نبايد غيرمنطقي باشد. اين را قبول دارم. به هر حال به شكل ضمني بايد اشاراتي وجود داشته باشد كه به نظرم در رمان من بوده. پدر «گلسا» آمده و خب «گلسا» رفته. اما براي من انقدر مهم نبود كه وقت تلف كنم بگويم «چرا گلسا رفت؟»

 

در هر حال كه در مقاطعي، ماجراي رمان‌ كاملا مبتني بر تصادف شده.

 

بله. مبتني بر تصادف است. شايد بدترين چيز براي يك رمان اين باشد كه براي اثبات مسئله‌اي، فكت از زندگي واقعي بياوري. اما آيا زندگي ما مگر اينطور نيست؟ فرض كن يك آدم در طبقه‌ي متوسط چه تفريحاتي دارد؟ نهايتاً اگر از جنس يك آدم فرهنگي باشد، ممكن است عصرها برود در فلان كافه. خب، طبيعتاً يك‌سري آدم هم از جنس او، مي‌آيند همان كافه. اين در زندگي شهري و در طبقه‌اي كه من از آن‌ها نوشته‌ام، چيز غريبي نيست. يعني بنا به سبك زندگي هم‌ساني كه دارند، اينطور تصادف‌ها كاملا عادي است. ضمن اينكه به‌خصوص در زندگي يك ايراني، «تصادف» بسيار نقش پررنگ‌تري دارد.

 

متوجه منظورت هستم. به هر حال وقتي هويت نسل من با مشكل مواجه است، يك‌سري از دلايل آن هم به «تصادف‌«ها و اتفاقات بي‌دليل برمي‌گردد. چيزي كه هويت يك انسان را تشكيل مي‌دهد، زنجيره‌اي از حوادث علي و معلولي است اما وقتي من يك روز بلند شوم و ببينم پدرم زير بمباران موشك عراقي‌ها مُرده، ديگر چطور مي‌توانم بين گذشته و اكنونم، عقلانيتي بسازم.

 

دقيقا همين است. اين مثال را زياد درباره‌ي كانت (فيلسوف معروف آلماني) به كار برده‌اند. مي‌گويند زماني كه از خانه بيرون مي‌آمده، مردم ساعت‌شان را با خروج او تنظيم مي‌كردند. يعني فيلسوفي كه شعارش عقلانيت است، اينطور رفتار مي‌كند. اما آيا اصلا در ايران مي‌شود اينطور زندگي كرد؟ طرف تا از خانه بيرون مي‌آيدف ممكن است هزار اتفاق ناخواسته برايش بيفتد. در هر حال بايد بگويم اينكه رمان من درباره‌ي منطق بعضي اتفاقات سكوت كرده، بخشي از آن قطعاً آگاهانه بوده (كه گفتم)، اما ممكن است بخشي هم به خاطر ضعف تأليف بوده باشد كه مي‌پذيرم.

 

البته رمان تو ممكن است در مقاطعي بر پايه‌ي «تصادف»‌ها جلو رفته باشد و ماجرامحور و اتفاق‌محور باشد اما پايان آن مبتني بر اتفاق نيست. يعني پايان آن به شكل نوعي ادراك شخصيتي جلوه مي‌كند؛ دركي كه «هومن» از زندگي به دست مي‌آورد و باعث مي‌شود جور ديگري به اين «تصادف‌»ها نگاه كند. اين نوع پايان، در واقع قرار است به تمام «تصادف»‌ها معنا بدهد. يعني هومن بعد از اين سفر در مسير زندگي (از بلوغ به بعد)،  به ادراك اين «چرا»ها مي‌رسد.

 

آلمان‌ها اصطلاحي دارند با عنوان رمان «بيلدونگ». و جالب اينجاست كه اين نوع رمان، جزو كهن‌الگوي رمان‌هاست. حتا در دوره‌ي تثبيت رمان، يعني قرن نوزدهم هم ما با چنين رمان‌هايي مواجه‌ايم؛ رمان‌هايي مثل «رنج‌هاي ورتر جوان»، «تربيت احساسات»، «بابا گوريو»... يعني زماني كه رمان به شكل رئاليستي در حال ساخته شدن است با چنين الگويي مواجه است؛ يك جوان وارد موقعيتي مي‌شود، شرايط و حوادث او را به جنگ مي‌خوانند، نبرد مي‌كند، آسيب مي‌بيند و بعد از آن به يك نگاه و ادراك تازه مي‌رسد. «زيباتر» همانطور كه اشاره كردي چنين چيزي است.

 روزنامه هفت صبح - 93/6/25

نوشته شده توسط یاسر نوروزی در ساعت 2:36 | لینک  | 

گفت و گو با حسن محمودي درباره‌ي رمان «روضه‌ نوح»

امتياز اهالي ادبيات به اين رمان:

رامبد خانلري 5

آيت دولتشاه 4

ضحا كاظمي 4

مريم منصوري 3.5

***

حسن محمودي، متولد اصفهان، 1349

فارغ‌التحصيل رشته‌ي سينما با گرايش كارگرداني از دانشكده‌ي سينما و تأتر

آثار داستاني:

وقتی آهسته حرف می‌زنیم المیرا خواب است (مجموعه داستان)، نشر آسا، 1376

یکی از زنها دارد می‌میرد (مجموعه داستان)، نشر نگاه، 1380

از چهارده سالگی می ترسم (مجموعه‌داستان)، نشر چشمه، 1388

روضه نوح (رمان)، نشر ثالث، 1393

مارآباد (رمان)، نشر آموت، 1393

آثار پژوهشي:

خون آبی بر زمین نمناک (در نقد و معرفی بهرام صادقی)، نشر آسا، 1377

نقد و بررسی داستان‌های صادق چوبک، نشر روزگار، 1382

قصه‌های آبی، نشر هزاره‌ي سوم اندیشه، 1383

***

تجربه‌ي خواندن «روضه‌ي نوح» برايم جالب بود. شخصيت‌ها انقدر زياد بودند كه مي‌ترسيدم اسم بعضي از آن‌ها را يادم برود و نتوانم قصه را دنبال كنم. نه تنها زياد هستند بلكه پشت هم وارد رمان مي‌شوند و نويسنده اطلاعاتي درباره‌ي زندگي‌شان ارائه مي‌دهد و مي‌رود سراغ يك شخصيت ديگر؛ نوح، يونس، ليلا، حسين، سجاد، مجيد كافي موسوي، نرگس، حوا، فاطمه‌سلطان، زهره، شهرام طالب، سبحاني و... تمام اين‌ها را كه اسم بردم تازه متعلق به فصل اول هستند (يعني از صفحه‌ي 9 تا 16).  بعد با خودم فكر كردم نويسنده با اين‌همه اسم مي‌خواهد چه كار كند؟ چطور مي‌شود همه‌ي اين‌ها را در جريان اصلي قصه (آن هم در 216 صفحه) دخيل كرد؟ بعد جلوتر رفتم و ديدم كه اصلاً قرار نيست همه‌ي اين‌ها در روند ماجرا دخيل باشند. نويسنده از آن‌ها استفاده كرده تا فضاي يك شهر را مجسم كنم و همينطور روابط آدم‌ها و اتفاقات آن سال‌هاي جنگ در آن منطقه. بعد ماجرا برايم لذت‌بخش شد و احساس كردم در حال خواندن يك رمان بسيار قابل تأمل و خواندني هستم. اول به من بگو اين‌همه آدم را از كجا آوردي؟

 

تو خودت داستان‌نویس هستی و مي‌داني بعضي وقت‌ها آدم‌ها یک‌دفعه با اتوبوس سر و کله‌شان پیدا می‌شود و بعضي ‌وقت‌ها باید در کمین یک شخصیت بنشینی تا به دامش بیندازی. همان‌طور که اشاره کردی، فصل اول رمان «روضه نوح»، قرار است تصویری از «دیارنون» در زمان جنگ بدهد و آن اضطراب و حس و حال را منتقل کند. از آن جماعت که نام بردی در رمان «روضه نوح»، فقط نوح، یونس، لیلا و حوا حضور و نقش بیشتری دارند. اما دقیق اشاره می‌کنی و حسین در همان یک سطر حضورش تا انتها برای مخاطب چالش ایجاد می‌کند. خبرِ سَرِ بریده‌ي حسین قرار است سطر شعر سلمان هراتی را (امروز دوباره کسی را آوردند که سر نداشت) که در پیشانی رمان آمده است، تشدید کند. بعد فاطمه‌سلطان می‌آید تا سرک بکشد در اتوبوسی که قرار است نوح، شاگرد رتبه‌ي ممتاز کنکور را در لباس سرباز وظیفه به جبهه‌ي غرب ببرد و به تعلیق روضه‌ي نوح دامن بزند. مجید کافی موسوی هم‌ردیف با نوح در همین اتوبوس نشسته است و قرار است آن تم عشق و جنگ را بسط بدهد. هرکدام از این آدم‌ها تکه‌هایی از یک پازل‌اند که پلات رمان آن‌ها را فرا می‌خواند.

 

درباره‌ی پلات گفتی. می‌خواهم یک نکته هم اضافه کنم. پلات کار تو ممکن است ساده باشد اما شیوه‌ی روایت تو فوق‌العاده سخت است. خرده خرده اطلاعات را به شکل یک پازل در رمانت پخش کرده‌ای. شك ندارم همانطور که گفتی این کار واقعا چند سال وقت برده. در ظاهر امر ممکن است اینطور به نظر برسد که رمان ساده‌ای نوشته‌ای و زندگی یک سری آدم را با محوریت چند شخصیت روایت کرده‌ای ولی تناسب برقرار کردن بین این ها بسیار سخت است. اصلاً اینکه نویسنده زندگی اینها را گم نکند و خطاهای ناجور نکند خیلی سخت است. درباره‌ی روند نوشتن این رمان بگو و سختی کار و اینکه آیا چند رمان را با هم پیش می‌بری یا اینکه اول یک کار را تمام می‌کنی و بعد کار بعدی را شروع می‌کنی؟

 

نه من استعداد و توانایی پیش بردن چند تا کار را با هم ندارم. یک چیز را هم لو بدهم که هر بار که به سراغ نوشتن یک اثر می‌روم، یک جورهایی آن را از ابتدا شروع می‌کنم. تصورش را بکن که چقدر هولناک است. یعنی نمی‌شود با این رومزگی مزخرفی که داریم، بشود آن قدر تمرکز گرفت که در طی شش ماه، فارغ از هر چیز دیگر رمانت را بنویسی. البته من شب‌ها شروع می‌کنم به نوشتن و بازی بازی کردن با کار و بعد فردا صبح هم بلافاصله به سراغ میز کارم می‌روم و ادامه می‌دهم. این‌طور می‌توانم ذره‌ای به کارم اضافه کنم. می‌بینی که در اینجا خبری از بورس نویسنده و تسهیلاتی از این دست نیست. حتما باید دست به دامن اجنبی بشوی تا بتوانی بورس چندساله برای نوشتن یک رمان بگیری. این در حالی است که معتقدم اين حق يك نويسنده است که وقتی از پس نوشتن يك رمان خوب برآمد، توانایی‌اش را داشته باشد که در صورت گرفتن یک بورس و اطمینان خاطر از بابت هزینه‌های روزمره‌اش، یک شاهکار خلق کند و چیزی به ادبیات این سرزمین اضافه کند. چرا که نه؟ حتما باید همان اتفاقی بیفتد که بیشتر نویسندگان نسل سوم داستان‌نویسی ما از بابت همین بورس‌ها خارج‌نشین شوند؟! البته شنیدم این لطف در دولت قبل، شامل حال برخی رفقا شد که برای نوشتن یک رمان، بالاتر از 50 میلیون از نهادهای دولتی گرفتند و صدایش را هم درنیاوردند.

 

حق با شماست. وضعيت مشيعت نويسنده كه واقعا تبديل به فاجعه شده. نوشتن «روضه‌ي نوح» چقدر طول كشيد؟ حدود 200 صفحه بيشتر نيست اما به نظرم نوشتن آن به‌شدت زمان‌بَر بوده. يا از آن نوع رمان‌هاست كه بايد نويسنده بنشيند پايش و با فراغت بنويسد. چون اگر رها كند، احتمال دارد كه خيلي چيزها را گُم كند (به خاطر تعداد شخصيت‌ها مي‌گويم).

 

بی اغراق 4 سال وقت برد و البته پس‌زمینه‌ی شکل گرفتن آن به سال‌ها قبل برمی‌گردد. ساخت و ساز و مهندسی آن، وقت بیشتری برد.

 

نكته‌ي قابل توجه ديگر درباره‌ي رمانت اين است كه نويسنده اصلا در كار داستان دخالت نمي‌كند. يعني خيلي كم پيش مي‌آيد كه در ذهن شخصيت‌ها داخل شود. فقط اطلاعاتي درباره‌ي آن‌ها مي‌دهد و مي‌گذرد. در وهله‌ي اول ممكن است اينطور به نظر برسد كه مي‌خواهد قضاوت را بسپارد به مخاطب اما من براي خودم يك تأويل از اين شيوه‌ي روايت دارم. اينكه نويسنده دارد درباره‌ي جنگ مي‌نويسد و مي‌خواهد بگويد اتفاقات و مصائب و درگيري‌ آدم‌ها در جنگ، انقدر زياد بوده كه انگار اصلاً مجال پرداختن به ذهنيت آن‌ها باقي نمي‌ماند. مي‌داني مقصودم چيست؟ احساس كردم رمانت هم مثل صحنه‌ي جنگ است. مثل صحنه‌ي جنگ كه همينطور پشت هم گلوله و خمپاره‌ و موشك از آسمان و زمين مي‌بارد، تو هم در رمانت پشت هم داري تأثير اين مسائل را روايت مي‌كني. دقيقا مثل جنگ كه آدم‌ نمي‌تواند حجم عظيم صحنه‌ها و كشته شدن آدم‌ها و يتيم شدن بچه‌ها و مجروح شدن مردان و زنان را درك كند، شيوه‌ي روايت تو همچين حسي به من القا كرد. واقعاً به خاطر نوشتن چنين رماني تبريك مي‌گويم. واقعا لذت بردم.

 

این‌طور که رمان «روضه نوح» را تحلیل کردی، مشتاق شدم خودم هم بروم و بخوانمش و البته تأسف خوردم که خودم نمی‌توانم به جای مخاطب باشم. خیلی خوشحالم که تحلیلت به من نویسنده کمک می‌کند تا اثرم را از این زاویه برای دیگران تفسیر و تحلیل کنم. این حرف توی گلوم گیر کرده بود که به برخی‌ها همین مسئله را تفهیم کنم. رمان من قرار است مثل روضه‌ها، واقعه‌ای را گزارش و نقل کند. بعضي وقت‌ها شما پای روضه‌ای می‌نشینید و آن که بالای منبر است، طوری واقعه‌ی ظهر عاشورا را نقل می‌کند که پای منبری‌ها، زودتر از او شمر را لعنت کنند. روضه‌خوان دارد واقعه‌خوانی می‌کند و در این واقعه‌خوانی تمام هنرش را به کار می‌برد تا واقعه‌ی ظهر عاشورا را به تصویر بکشد. و دیگر اینکه خیلی دوست داشتم به فرم و شکلی برسم که نشأت گرفته از همان ساختار جنگ باشد و بتواند آن روزگار و وضعیت را توصیف کند.

 

این فرم که گفتی کاملا در رمان تو دیده می‌شود. من رمان‌های جنگ زیادی خوانده‌ام. هر کدام تلاش می‌کنند از زاویه‌ای به جنگ نگاه کنند اما رمان‌هایی که ایده‌ای پشت شیوه‌ی روایی و اتخاذ تکنیک‌ها داشته باشند، خیلی کم است. مثلا درباره‌ي رمانت تو، ممکن است در وهله‌ي اول اینطور به نظر برسد که چرا نویسنده دائم از این صحنه به آن صحنه می‌رود يا چرا زاویه‌دید نزدیک به نمایشی دارد. چرا در ذهن شخصیت‌ها نمی‌رود و روی هر آدمی که درباره‌اش صحبت می‌کند، متمركز نمي‌شود. اتفاقا این دقیقا نکته‌ی زیبای رمان توست. یعنی رمانی نوشته‌ای که نه تنها داستان خاص دارد بلکه یک جهان خاص هم دارد. فقط سوالم اینجاست واقعا قبل از نوشتن فکر کرده بودی به این نوع زاویه‌دید و شیوه‌ی روایت؟ البته اگر فکر هم نکرده باشی از ارزش‌های کار تو کم نمی‌کند. ولی دوست دارم بگویی.

 

این رمان را به چند شیوه نوشته‌ام که نسخه‌هایش موجود است و بعد دیدم که هر کدام خودشان استراتژی و فرم روایتی خاص را دارند. هر کدام هم حول محور نوح هستند. که بعد به ذهنم رسید این‌ها می‌توانند یک سه‌گانه باشند که ماجراهای و شخصیت‌ها بسط و گسترش پیدا کند. به شدت حرف بهرام صادقی را باور دارم که مهم‌ترین نکته در یک اثر، چگونگی ساخت و سازش است. ساخت و ساز یک داستان به حتم از مضمون آن نشأت می‌گیرد و برعکس. اینجاست که هم زاویه‌دید عوض می‌شود و هم جهان نویسنده شکل می‌گیرد. این را هم بگویم که مدعی هستم «روضه نوح» در عین چشم‌داشت به مخاطب، دغدغه‌ی فرم هم داشته است و این مؤلفه‌هایی که به آن اشاره کردی، برآمده از همان دغدغه است. وقتی شما از قرائت رسمی جنگ فاصله می‌گیری و به خلوت جبهه‌رفته‌ها راه پیدا می‌کنی، با روایت‌ها و نگاه‌هایی روبه‌رو می‌شوی که بدیع و بکر هستند. هر کدام از آن‌ها روایت خاص خودشان از جنگ را دارند.

 

يك رمان ديگر هم داري به اسم «مارآباد» كه هنوز منتشر نشده ولي فكر كنم به‌زودي چاپ شود. به نظرم جالب نيست اين دو رمان با هم در يك سال منتشر شوند. چون همديگر را پوشش مي‌دهند و به‌خوبي ديده نمي‌شوند. خودت اينطور فكر نمي‌كني؟

 

این آسیبی است که ممیزی می‌تواند به یک نویسنده و روند نوشتن او وارد کند. در محاق بودن چهارساله‌ي این رمان، نتیجه‌اش همین می‌شود. ضمن اینکه قرار بود «مارآباد» هم‌زمان با «روضه نوح» در نمایشگاه کتاب منتشر شود که به همین علت این انتشار به تأخیر افتاده است. حالا فکرش را بکن که رمان «کتاب یونس» هم می‌تواند به نمایشگاه کتاب برسد و من مجبورم این مسئله را هم به تأخیر بیندازم. این بلا را اداره‌ي کتاب دولت قبل بر سر نویسنده‌ای آورده است که دهه‌اي یک مجموعه منتشر کرده است.

 

 دوست دارم درباره «کتاب یونس» هم بگویی. همینطور «مارآباد». درباره‌ی مضمون یا ماجرای این رمان‌ها.

 

رمان«کتاب یونس» روایتی دیگر از نوح شخصیت اصلی رمان روضه نوح است. نوح در آخرین روزهای جنگ همزمان با پذیرش قطعنامه 598 مفقود می‌شود و شایعاتی در «دیار نون» برسر زبان‌هاست که همان شایعات مراسم بزرگداشت او را به تأخیر می‌اندازد. برخی از آدم‌هایی که در «روضه نوح» در حاشیه‌اند، اینجا پُررنگ می‌شوند. سر و کله‌ی یک شخصیت جدید به نام ایوب هم پیدا می‌شود که داستان رازآلودی دارد. شایعه‌اي که در «دیار نون» درباره‌ي نوح بر سر زبان‌ها افتاده است، از زبان ایوب نقل می‌شود. این طور می‌گویند. سلیمه، حوا و همسایه‌ها نقش‌شان زیادتر می‌شود. لابد متوجه خواهی شد که در «کتاب یونس» هم خرده‌داستان‌ها از اصل ماجرا پیشی می‌گیرند. «کتاب یونس» گزارشی غیررسمی و بکر از اتفاقات سیاسی هشت سال جنگ و تسویه حساب‌های گروه‌های سیاسی است. اما با «مارآباد» وارد فاز دیگری هم به جهت فرم و هم به جهت جهان معنایی می‌شوم. این بار دشت سوسن، جای «دیار نون» را می‌گیرد و عشق و خیانت از زاویه‌ای تاریخی روایت می‌شود. زن‌های «مارآباد» از نسل پانته‌آ، بانوی زیبای شرقی هستند که البته سر و کله‌ی کوروش بزرگ هم پیدا می‌شود. «مارآباد» یک‌جور «صد سال تنهاییِ» من است.

روزنامه هفت صبح، 11 شهريور 93

نوشته شده توسط یاسر نوروزی در ساعت 1:13 | لینک 

شما را به شنيدن يك راز دعوت مي‌كنم...

نوشته شده توسط یاسر نوروزی در ساعت 3:43 | لینک